Złote monety bite w Polsce na przestrzeni stuleci

Dzięki rzetelnej pracy badawczej historyków i archeologów przyjmuje się, że pierwsza złota moneta została wybita ok. 2500 lat temu na terenie ówczesnej Lidii, obecnie zachodniej części Turcji. Co prawda kruszec w postaci samorodków był już wcześniej wykorzystywany w handlu jako środek wymiany, ale po raz pierwszy cenny metal został uformowany w coś rozpoznawalnego na kształt monety, choć – paradoksalnie - nie pełniła ona funkcji pieniądza, lecz wykorzystywana była w celach rytualnych i obrządkowych. W kolejnych stuleciach złote monety rozpowszechniły się w światowych systemach pieniężnych, a wraz z większą dostępnością zmieniał się ich wygląd i wielkość, jak również zawartość czystego złota. W tej publikacji przybliżymy Państwu sylwetki wybranych polskich złotych walorów, wybitych do czasu pierwszego rozbioru Polski.

Aureus polonus

Władysław Łokietek, który rządził krajem w latach 1306-1333, zasłynął wybiciem pierwszej złotej monety w historii polskiego mincarstwa – złotego dukata (florenu), zwanego Aureus polonus. Na awersie dukata umieszczono wizerunek króla z koroną na głowie, berłem i jabłkiem, na rewersie zaś postać świętego Stanisława, biskupa-męczennika, w szatach pontyfikalnych, w infule i z pastorałem, który uniesieniem prawej ręki zdaje się błogosławić monarchę i jego dzieło zjednoczenia Królestwa Polskiego. Na monecie widnieje inskrypcja WLADISLAVS D(e)I G(ratia) REX – S(anctus) STANISLAVS POL(oni)E. Monetę wybito w mennicy krakowskiej, jej waga wynosi 3,48 g, średnica ok. 21 mm. Sama data emisji monety jest jednak sporna – jedne źródła podają, że została wyprodukowana w 1320 roku, by uczcić koronację Łokietka na króla Polski, część badaczy uważa jednak, że miało to miejsce dekadę później, w 1330 roku, w związku z uroczystościami jubileuszowymi ku czci św. Stanisława. Zgodni są jednak wszyscy, że złoty dukat był ukoronowaniem długoletniego wysiłku zjednoczeniowego Łokietka i nadawał Królestwu należny mu prestiż. Złoty walor nie przyjął się jednak w systemie monetarnym i floren zniknął tak szybko, jak się pojawił. Powodów tej sytuacji należy szukać w brakach kruszcowych, które krępowały ówczesnych mincerzy. Źródła historyczne podają, że całościowa emisja dukatów nie była duża i jest szacowana na parę tysięcy sztuk. Do naszych czasów zachował się tylko jeden jedyny egzemplarz. Stanowi on ozdobę kolekcji Emeryka Hutten-Czapskiego i jest przechowywany w Muzeum Narodowym w Krakowie.

Dukat koronny Zygmunta I Starego

Wprowadzony w 1528 roku przez Zygmunta I Starego dukat koronny jest uważany za pierwszą polską złotą monetę obiegową. Na dukacie widnieje stylizowany na styl renesansowy wizerunek króla w zbroi i koronie. Rewers monety przedstawia pięciopolową tarczę z polskim Orłem Białym, litewską Pogonią, ruskim Lwem, pruskim Orłem i herbem Habsburgów. Ten ostatni symbolizuje matkę króla, Elżbietę Rakuszanki, Austriaczkę, żonę Kazimierza IV Jagiellończyka. Tarczę obramowują litery CN, oznaczające miejsce wybicia emisji (Cracovia) oraz imię podskarbiego koronnego, Mikołaja Szydłowieckiego (Nicolaus). Łaciński napis IVSTVS VT PALMA FLOREBIT oznacza „sprawiedliwy będzie kwitł jak palma”. Złoty dukat miał wartość 45 groszy, z czasem zyskując jeszcze na wartości. By odróżnić złotego dukata (monetę) od złotego polskiego (jednostki przeliczeniowej), na tego pierwszego zaczęto mówić złoty czerwony albo czerwoniec.

Emisja dukatów była niska, gdyż brakowało kruszcu do ich produkcji, stąd przyjmuje się, iż bicie dukatów miało charakter niszowy i prestiżowy. Sytuacja ta uległa zmianie po ślubie Zygmunta Augusta z Elżbietą Habsburżanką. Panna młoda wniosła w posagu ok. 105 kg złota. Kruszec posłużył do emisji dukatów i tym samym rozpoczął w Polsce okres bimetalizmu, czyli pieniądza opartego na srebrze i złocie.

Dukat koronny Stefana Batorego 

Na awersie numizmatu widać zwrócone w prawą stronę popiersie króla w zbroi, jego głowę zdobi masywna korona. W otoku umieszczono napisy, przedzielone słabo widoczną rozetą: STEP D G RE X POLO.

Na rewersie monety widać czteropolową tarczę z herbem rodu Batorych (Wilcze Kły), umieszczoną centralnie pod koroną w otoku. Na dole monety widnieje mała tarcza z herbem Przegonia (Jana Dulskiego podskarbiego wielkiego koronnego), zaś dookoła wybito napisy: M DL RV PR VP RIN TRAN 86 i znak menniczy „haki” (oznacza Teodora Buscha, mincmistrza 1584-1586).

Ciekawostka: złoty dukat koronny został sprzedany na aukcji w 2012 roku za ponad 700 tys. złotych! 

(link do aukcji: https://aukcjamonet.pl/product/976/stefan-batory-dukat-koronny-1586-poznan-unikat)

100-dukatówka Zygmunta III Wazy - największa polska moneta

Jednym z najpiękniejszych numizmatów na świecie i największą złotą monetą polską jest 100-dukatówka Zygmunta III Wazy z 1621 roku, wybita w mennicy koronnej w Bydgoszczy. Waga numizmatu oszołamia - moneta ważyła ok. 350 gramów, a jej średnica wynosiła aż 70 mm! Wybito ją w złocie próby 967. Walor zaprojektowany został przez wybitnego medaliera gdańskiego szwajcarskiego pochodzenia, Samuela Ammona, który tworzył monety z wielką dbałością o szczegóły i ozdoby.

Na awersie monety medalier ukazał popiersie króla w majestacie. Zygmunt III nie nosi korony. Ma na sobie zbroję, przepasaną szarfą dowódcy i ozdobioną głową lwa. Na piersi władcy widnieje Order Złotego Runa, które jest najwyższym odznaczeniem domu habsburskiego, przyznawanym monarchom. Napis w otoku podaje tytulaturę: z Bożej łaski król Polski i Szwecji. Pośród ornamentów zbroi dostrzec można także monogram medaliera: SA i datę emisji: 1621. Na rewersie numizmatu widnieje dziewięciopolowy herb pod koroną królewską. Zdobią go Orzeł Biały i Pogoń Litewska, herb Szwecji – Trzy Korony i Lew Folkungów oraz herb Wazów-Snopek. Całość otoczona jest łańcuchem Orderu Złotego Runa. W otoku przedstawiono dalszą część tytulatury Zygmunta III – wielki książę litewski, ruski, pruski, mazowiecki, żmudzki, inflancki. Obok krzyża na zwieńczeniu korony królewskiej data emisji: 1621. 

Ciekawostka: Zachowało się zaledwie sześć egzemplarzy tego waloru, co sprawia, ze 100-dukatówka należy do białych kruków w światowej numizmatyce i tym samym jest jedną z najbardziej wartościowych monet – na aukcji w 2018 roku moneta została sprzedana prywatnemu kolekcjonerowi za 2 160 000 dolarów!

Dukat Stanisława Augusta Poniatowskiego

Na monecie wybitej za panowania ostatniego króla Polski umieszczono wyjątkowo rzadki w polskim mennictwie wizerunek władcy w całej swej królewskiej postaci – monety te należą do jednych z najrzadszych monet złotych tego okresu. Projekt powstał w 1766 i jest sygnowany przez Jana Filipa Holzhaeussera, nadwornego medaliera Stanisława Augusta i pierwszego medaliera mennicy warszawskiej. Według wzoru stworzonego przez Jana Filipa bito dukaty aż do 1772. 

Awers waloru przedstawia wspominaną wyżej ukoronowaną stojąca postać króla Stanisława Augusta w stroju koronacyjnym z berłem i jabłkiem królewskim w dłoni, po bokach data 17-66. W otoku widnieje napis od lewej: STANISLAUS AUG - D G REX POL M D L.

Rewers dukata ukazuje w otoczonym ornamentami kwadracie pięciowierszowy napis: MONETA /AUREA / POLONI / AD LEG/ IMPER., u dołu zaś inicjały mennicze.

Kryteriami, którymi powinno się kierować przy wyborze miejsca zakupu kruszców są przede wszystkim wiarygodność sprzedającego oraz cena i jakość oferowanych produktów. Mennica 79 Element od lat cieszy się zaufaniem Klientów, prowadząc stacjonarnie i internetowo sprzedaż złota i srebra, oferując szeroki wybór monet inwestycyjnych i sztabek. Zapoznaj się z ofertą mennicy, klikając w poniższy link: https://79element.pl/zlote-monety-inwestycyjne/.